„Mianuję cię” na kobietę. „Mianuję cię” na mężczyznę.

Nadawanie płci kulturowej wg Judith Butler ma charakter performatywny. Owa performatywność płci, najprościej mówiąc, oznacza sposób jej konstrukcji poprzez nieustanne powtarzanie i odgrywanie.

"Ogłaszam was mężem i żoną.", "Ja ciebie chrzczę.", "Koronuję cię na króla.", "Mianuję cię generałem.", zdania te, a raczej performatywne wypowiedzi pomagają kreować otaczający nas świat i mniej lub bardziej porządkują nasze życie, przypisując nam role, dzięki którym wiemy, co do nas należy, jak mamy się zachowywać, a nawet jak się ubierać, co mówić i co jeść. W ocenie Butler przydzielenie płci kulturowej odbywa się w momencie wypowiedzenia przez położną „słów - zaklęć”: „To chłopiec.”, „To dziewczynka.” W taki sposób nowo narodzonej osobie zostają przypisane role związane z „nadaną” płcią, stereotypy oraz oczekiwania i zachowania, jakie wymaga społeczeństwo od momentu przypisania do konkretnej płci. Stanowi to, zatem rozpoczęcie tworzenia tożsamości płciowej w obrębie dyskursu normatywnego. Ten konstrukt społeczny narzucający płeć kulturową jest permanentnie wpajany dziecku, które go uzewnętrznia i powtarza, dzięki czemu płeć kulturowa (gender) zdaje się być wytworem biologicznym, wypływającym z natury, a nie uzależnień społecznych czy kulturowych. Według Butler człowiek nie rodzi się „mężczyzną” i „kobietą”, ale jest na tę płeć w sposób performatywny „mianowany”.

Judith Butler określa płeć kulturową, jako zjawisko powtarzających się aktów performatywnych, opierających się na przydzielaniu sobie samemu, jaki i innym osobom pewnych stałych skłonności i predyspozycji związanych z płcią (stereotypy płciowe, role, itp.), przejawiających się w wypowiedziach "On jest mężczyzną a więc...", "Jestem kobietą, zatem...". Nieustannie mianowane przez społeczeństwo jednostki na „kulturowe kobiety” i „kulturowych mężczyzn”, równocześnie osiągać efekt statycznych, znaturalizowanych ról płciowych, czyli takich, które wydają się wrodzone, naturalne, biologiczne, normalne itd. To powtarzanie aktów performatywnych konstruuje tożsamości i role płciowe, ukrywając ich dynamiczność i społeczno-kulturowe pochodzenie. Przykładem takiego aktu jest zdanie: „Co z ciebie za mężczyzna, skoro nie potrafisz naprawić kranu.", w którym następuje performatywne "mianowanie" mężczyzny na osobę, która musi znać się na hydraulice.

Gender na ekranie

Niektóre pozy, zachowania, sposoby konstruowania wizerunków są typowe i właściwe dla kobiet, a inne dla mężczyzn. Praktyka kulturowa określa przestrzeń aktów performatywnych konkretnej płci, tak więc pewne gesty, pozy, lub zachowania są asocjowane jako związane z płcią męską lub kobiecą. Określona płeć to między innymi zbiór reguł posługiwania się ciałem, eksponowania go i dostosowywania się do życia w społeczeństwie i reguł nim rządzących.

We współczesnej telewizji nie zawsze jest tak, jak przysłowiowo „Bóg przykazał”. W niektórych reklamach autorzy dokonują przemieszczenia owych znaczeń kojarzonych w aktach performatywnych. Takie reklamy są stworzone na koncepcji zbudowania wizerunku wykraczającego poza tradycyjny, stereotypowy i binarny podział cech.

Reklama firmy Artisti Italiani przedstawia kobietę ubraną w kostium przypominający garnitur dając do zrozumienia, że jest ona związana ze światem biznesu. Męskiego charakteru dodaje modelce rozłożona gazeta z aktualnościami. W prawdzie kobieta realizująca się i działająca w sferze biznesu dziś już nie szokuje, ale nadal jest to terytorium, w którym rządzą mężczyźni. Zatem, kobieta wkraczająca w męska domenę musi zaopatrzyć się w jej atrybuty i poniekąd przebrać się w nie. Kobieta jest wprawdzie umalowana, ale cała stylizacja (dwuczęściowy kostium przypominający garnitur i włosy zaczesane na gładko, by wyglądały na krótko ścięte) nadaje jej prawdziwie silny i męski wyraz. Jednocześnie modelka jest pełna uroku i wdzięku. Autorzy reklamy za pomocą budują wizerunek odnosząc się do tradycyjnych przymiotów, dzięki czemu dają możliwość gry w płciowe skojarzenia.

Podobną koncepcję wykorzystała firma Every Nature, gdzie kobieta w spodniach męskiego kroju, w rozpiętej pod szyją koszuli, siedzi z szeroko rozstawionymi nogami i pozuje na „mężczyznę”. Równocześnie ma delikatne rysy twarzy, a makijaż jest elegancki.

W tych dwóch reklamach autorzy połączyli konwencje budowania męskich i kobiecych wizerunków. Daje to możliwości różnej interpretacji. Można to odczytać w kategoriach zabawy w „przebieranie” się kobiet w męskie ubrania, a z drugiej strony jako swego rodzaju przyzwolenie na zachowanie się w męski sposób.

"He didn't know about our mens collections"

Z sytuacją odwrotną od przedstawionej wyżej spotkać się można w reklamie jesiennej kolekcji męskich butów firmy Bianco. "He didn't know about our mens collections" to hasło reklamowe na kartkach i posterach promujących nową kolekcję. Fotografie ukazują mężczyzn ubranych w typowo kobiece stroje. Każdy z modeli ma na sobie buty na wysokim obcasie i tylko jeden z nich ma kwieciste spodnie, natomiast pozostali spódnice lub sukienki. Ich „kobiecy wdzięk” został uwydatniony wyrazistym makijażem lub biżuterią (pierścionkami, naszyjnikami, klipsami, kolczykami czy bransoletkami). Większość z nich ma perukę (w większości to długie włosy). Kilku modeli przysposobiło sobie typowo kobiece pozy: jeden siedząc na kanapie, wcielając się w skromną i grzeczną kobietę, złączył nogi, drugi okrakiem siedzący na krześle uwodzicielsko opiera się o oparcie krzesła i próbuje kokietować spojrzeniem, inny natomiast w futrze do pasa, z wypiętym lekko biodrem i opartą na nim ręką i nogą wysuniętą do boku stara się ukazać swoje wdzięki i idealną figurę. To pewnego rodzaju zabawa znaczeniami, o której wiedzą odbiorcy, iż jest to gra skoncentrowana na wcielaniu się w przeciwną płeć. Jednakże w przeciwieństwie do kobiet, które przybierają męskie atrybuty, odnosi się wrażenie, że przebranym mężczyznom i całej zaaranżowanej sytuacji towarzyszy puszczanie oka do widza. W połączeniu modeli upozorowanych na kobiety z hasłem reklamowym zdaje się być parodią. Mężczyźni, którzy nie wiedzieli o najnowszej kolekcji butów zostają utożsamieni i wyglądają jak ci wyżej opisani, którzy są zabawni, śmieszą i raczej nie traktuje się ich poważnie.

W tradycyjnym sposobie postrzegania płci na „kobiece” i „męskie” wyróżniamy dwa odrębne obszary doświadczeń. Niemniej jednak przedstawione wizerunki reklamowe kontestują potoczne wyobrażenie o atrybutach płci. Między innymi podważają one sztywny i binarny podział na to, co wpisuje się w „bycie kobietą” a co w „bycie mężczyzną”. Taki stan rzeczy wymaga oczywiście określonej kompetencji kulturowej czy wręcz świadomości performatywu. Jedynie pozostaje otwartą i poddawaną szerokiej dyskusji kwestią, czy motywem przewodnim będzie żonglowanie atrybutami czy wręcz przeciwnie – sprawa relacji płci.


I.Ł.