"Przeterminowane" poglądy

Od wieków w powszechnej świadomości pielęgnowany jest sposób myślenia oparty na ideologii spychającej kobiety do roli reproduktorki i użytecznego narzędzia. W niektórych społeczeństwach ciągle uważa się, że status kobiety zdeterminowany jest przez jej anatomię i czynniki biologiczne. Kobieta rodzi się, by zostać matką, żoną i gospodynią domową. Jest mniej inteligentna, ma ograniczone zdolności koncentracji i pojmowania przestrzennego, a tym samym nie może być równorzędnym partnerem. Takie „przeterminowane” poglądy uniemożliwiają kobietom pełny rozwój.

Feministka a(i) kobieta

Według stereotypów, feministki nie malują się, nie uznają depilacji, nie lubią zakupów, nie mają poczucia humoru, są zgorzkniałe i ogólnie stanowią osobną rasę. Są zbyt ambitne, przemądrzałe i mają niewyparzony język. Słyszano również, że tylko kobiety nieatrakcyjne postanawiają zająć się robieniem kariery. Dlatego zwyczajne dziewczyny rzadko publicznie nazywają się feministkami, bo boją się krytyki i śmieszności, z którymi mogą się spotkać.

Feministki to na ogół zwyczajne, często atrakcyjne i sympatyczne kobiety/dziewczyny. Nie stronią od czytania książek kucharskich, chodzenia na imprezy, flirtowania i noszenia butów na wysokich obcasach. Nie ma powodu, dla którego miałyby to robić. Zazwyczaj nie mają też nic przeciwko mężczyznom i cenią sobie ich towarzystwo. Podobnie jak doceniają inne kobiety. Feminizm nie polega na walce z mężczyznami. Nie zakłada też udowadniania, że panie są lepszą płcią. Choć na pewno piękniejszą.

Hegemoniczna relacja pomiędzy feministkami a kobietami jest najczęściej zajmowaną pozycją wewnątrz feministycznej krytyki mediów. Używając pojęcia Angeli McRobbie (badaczka, zajmująca się m.in. wpływem prasy na nastolatki), możemy również nazwać strukturę tej relacji „rekrutacją”, rozumianą w kategoriach przechodzenia kobiecej tożsamości z żeńskiej w feministyczną. Poprzez taki stosunek konstrukcja tożsamości feministycznej zawiera w sobie wyraźny podział pomiędzy postawami typowymi dla feministek a tymi postawami, które są im przeciwstawne, a które zajmowały zwykłe kobiety, gospodynie domowe – kobiety, którymi feministki mogły się stać. Pozycja ta jest często głęboko sprzeczna, zawiera bowiem równoczesne wyparcie oraz obronę tradycyjnej kobiecości, a chodzi o m.in. by kobiety skupiły się na własnych potrzebach i stworzyły swój świat wartości, niezależny od męskiego punktu widzenia. Z perspektywy psychoanalitycznej możemy założyć, że spotkanie, do którego dochodzi pomiędzy feministką a gospodynią domową zawiera nie tylko konstrukcję tożsamości „niezależnej kobiety”, ale także szczególnie akcentuje związek z matką. Wykorzystując prasę (medium, do którego każda kobieta ma dostęp) jako miejsce spotkania feministek ze „zwykłymi” kobietami, jako nieustające pole walki, próbują rozdźwięk pomiędzy obiema postawami zatrzeć.

Prasa kobieca po polsku: „Twój Styl” czy „Glamour”

Można przypuszczać, że prasa kobieca jest przepełniona feministycznymi poglądami, że stara się zebrać jak największą rzeszę kobiet, którym odpowiadają zamieszczone w niej ideologie i poglądy wpisane w nurt feministyczny. Jednak nie we wszystkich czasopismach można doszukać się feminizmu.

Prasę kobiecą najprościej można podzielić na poradnikową, czyli popularne „kolorówki”, a także ekskluzywną, do których zaliczyć można pewną podgrupę pism np. Cosmopolitan, czy Glamour, czyli magazyny dla młodych, niezbyt wymagających czytelniczek, gdzie odważnie porusza się m.in. kwestie seksu.

W czasopismach poradnikowych trudno doszukać się feminizmu. W tej prasie kobieta nie funkcjonuje jako samodzielna jednostka. Wedle idei tych poradników, kobieta jest spełniona i jej życie jest wartościowe, jeśli jest matką lub żoną, ewentualnie babcią. Jeśli jest do tego zadbana, spełnia się w pracy, nie zaniedbując jednocześnie domowych obowiązków jest ideałem. Oczywiście można się w tym dopatrywać pewnego zarysu feminizmu, małego kroku w stronę równouprawnienia, ponieważ kobieta ma prawo dbać o swoją karierę zawodową, mieć ambicje, jednakże nie powinno to być ważniejsze niż rola matki i żony.

Inaczej jest z pismami ekskluzywnymi, typu „Pani”, „Elle”, czy „Twój Styl”. Te magazyny przeznaczone są dla dojrzałych, świadomych kobiet.  Ich redaktorki naczelne są kobietami sukcesu, którym każda przeciętna Polka może zazdrościć (im) urody, doświadczeń, pracy i…pieniędzy.

Najtrudniej znaleźć jednak jakiekolwiek przesłanki feministyczne w pismach typu „Cosmopolitan”, czy „Glamour”. Tam kobieta jest przedstawiana jako śliczna lalka służąca do sprawiania przyjemności mężczyźnie. To pisma, które propagują bardzo tendencyjny i tradycyjny model związku. Także w pracy kobieta ma być przede wszystkim dobrą pracownicą, nigdy szefem. Trudno natrafić w tego rodzaju gazetach na dobry, ambitny tekst. Główne tematy to seks, uroda, zakupy oraz związek. Feministka zdecydowanie nie znajdzie tam niczego dla siebie, odrzuci raczej takie pismo z niesmakiem. Trudno tam o feministyczny felieton, a artykuły są  zazwyczaj na niewysokim poziomie pism dla mężczyzn typu „CKM”. Są to także ewidentne kalki zachodnich tytułów. 
W Glamour z września 2005 roku panie wybierają mężczyzn swojego życia, a najważniejszymi kryteriami są – pieniądze, seks, uroda. Co liczy się dla nich najbardziej? Glamour pyta swoje czytelniczki, kiedy „wskakują do łóżka” swoim partnerom, ile razy zdarzyło się im uprawiać seks z nowo poznanym partnerem. Nikogo nie interesuje tam intelekt, zainteresowania, czy wykształcenie. Najważniejsze jest to, co jest na wierzchu.  Trudno więc szukać tam jakichkolwiek oznak feminizmu, prawie wszystkie teksty tam zamieszczane są raczej jego zaprzeczeniem.

Feminizm dla klasy robotniczej

Amerykańskie wydanie Cosmo było atakowane z dwóch stron: przez konserwatywną Amerykę z jednej, przez feministki z drugiej. To, co było dla redaktor naczelnej tylko seksowne - makijaż, ubiór, golenie nóg, farbowanie włosów - feministki upolityczniły. Oskarżyły autorów i redaktora naczelnego o to, że okładki 'Cosmopolitana' przedstawiają kobietę jako przedmiot, seksualną zabawkę mężczyzny. Znana autorka Gloria Steinem (znana, amerykańska feministka polskiego pochodzenia, a także dziennikarka i założycielka feministycznego magazynu „Ms”) twierdziła, że Cosmo girl potwierdza szkodliwy stereotyp kobiety, jako istoty głupiutkiej, pustej i frywolnej. Poza tym feministki miały za złe pismu, że w tak nachalny sposób promuje kapitalizm i konsumpcjonizm. Była redaktor naczelna Cosmo - Helen Gurley Brown uważała się za feministkę, popierała prawo do aborcji, nie miała nic przeciw związkom lesbijskim, mówiła, że chce dla kobiet wyboru 'od czegoś tak trywialnego jak spódniczka po coś tak poważnego jak prawo do aborcji'. Jednak jej teksty - które nazywano połączeniem złego stylu z reklamy i kolorowego pisemka - trafiały przede wszystkim do słabo wykształconych kobiet, których nie było stać na palenie staników, a które chciały spróbować wszystkich luksusów życia - ubrań, kosmetyków oraz seksu.


I.Ł.

A Very Guilty Pleasure

Jane Arthurs, podążając socjologicznymi tropami Pierre'a Bourdieu, uzależnia sposoby prezentacji tematyki LGBT od hierarchii kulturowego smaku. Najkrócej pisząc, im „poważniejsza”, donioślejsza i bliższa tzw. Sztuce (lub za taką uchodząca) forma medialna i format serialu, tym więcej i odważniej można pokazać. Podobnie dzieje się w przypadku, z założenia bardziej demokratycznych od misyjnych telewizji publicznych, stacji kablowych oraz mediów cyfrowych – ich mniejszościowa publiczność o sprecyzowanym interesie „właściwie” odbierze telewizyjny przekaz. O ile modelowym odbiorcą odważniejszych treści reprezentujących tematykę LGBT jest liberał z klasy średniej, o tyle sposoby ujęcia np. niemotywowanego silnymi uczuciami seksu mogą być poligonem doświadczalnym, na którym telewizja testuje naginanie granic ogólnie przyjętej „przyzwoitości”. Przyglądając się współczesnym serialom, trudno nie zgodzić się ze spostrzeżeniami Arthurs – seriale które cieszą się mianem „ambitniejszych” pozwalają sobie na bardziej otwarte i skomplikowane ujęcie problematyki LGBT.

Spartakus. Krew i piach

Wg Arthurs szczególną estymą cieszyły się serialowe adaptacje brytyjskiej klasyki. Serial HBO co prowadza adaptacją nie jest, ma jednak walor „edukacyjny” (abstrahując od historycznej wiarygodności, ale nie o nią przecież chodzi) – przenosi nas w czasy Starożytnego Rzymu, którego społeczeństwo portretuje. Oprócz waloru poznawczego, ma także dość spory ładunek intertekstualny. Jest kolejną wariacją nt. jednego z najbardziej nośnych, romantycznych mitów popkultury (by wspomnieć chociaż wczesnego Kubricka i Kirka Douglasa) – powstania niewolników–gladiatorów. Serial w ewidentny sposób przenosi jednak akcenty z bohaterstwa i siły fizycznej wojowników na męską cielesność i seksualność. Na niespotykaną dotąd skalę to ciało męskie, a nie damskie jest tu fetyszyzowane (niemal w sposób, w jaki kiedyś opisywała to Laura Mulvey – fragmentacja, zbliżenia, detale itp.). Takie obrazowanie męskiego korpusu jest przyjemnością zarówno dla damskiego, jak i męskiego spojrzenia. Problematyka LGBT jest także w filmie wyrażona bezpośrednio – jeden z towarzyszy tytułowego bohatera, Barca, jest gejem. Typ z niego co prawda romantyczny – na przestrzeni dwóch sezonów („właściwego” i prequelu) angażuje się w dwa długotrwałe związki. Schemat ich rozwoju jest podobny – od przemocy, przez przemoc połączoną z seksem po zaangażowanie emocjonalne. Dwa pierwsze stadia ukazane są dosłownie i bezpardonowo. Sadomasochizm męskich scen seksualnych jest bardzo eksponowany, na ekranie niejednokrotnie pokazywane genitalia. Pierwszym partnerem Barki jest kolega z areny, także gladiator; drugim (i ostatnim, póki śmierć ich nie rozłączyła) delikatny młodzieniec, przywodzący na myśl starożytny (choć grecki raczej, przedstawiony np. w „Uczcie” Platona) homoerotyczny związek ucznia i mistrza. 

Co ciekawe, dla zrównoważenia brutalnego wizerunku gladiatora-mordercy, Baraka i Pietros hodują białe gołębie. [Jeśli puścić wodze interpretacyjnej fantazji, kwestie homoerotyczne byłby także obecne na poziomie ikonografii – biały gołąb jednoznacznie kojarzy się z tęczą – wywodzącym się (gównie) z Księgi Rodzaju (historia potopu i Noego) symbolem pokoju zaadaptowanym przez środowiska LGBT.]

Należy także dodać, że homoseksualizm bohatera jest całkowicie naturalny i akceptowany przez gladiatorów, którzy nie czynią w kierunku Barki żadnych homofobicznych uwag, o co podejrzelibyśmy męską społeczność w typie „macho”.

Oferując zmysłową orgię serial jednocześnie zostawia sobie margines bezpieczeństwa – ewentualne zarzuty o „nieprzyzwoitość i niemoralność” szybko odeprze antyczną dekadencją i historycznym kostiumem. Nawet, jeśli są nim bardzo kuse, skórzane gladiatorskie majtki.

B.S.

„Mianuję cię” na kobietę. „Mianuję cię” na mężczyznę.

Nadawanie płci kulturowej wg Judith Butler ma charakter performatywny. Owa performatywność płci, najprościej mówiąc, oznacza sposób jej konstrukcji poprzez nieustanne powtarzanie i odgrywanie.

"Ogłaszam was mężem i żoną.", "Ja ciebie chrzczę.", "Koronuję cię na króla.", "Mianuję cię generałem.", zdania te, a raczej performatywne wypowiedzi pomagają kreować otaczający nas świat i mniej lub bardziej porządkują nasze życie, przypisując nam role, dzięki którym wiemy, co do nas należy, jak mamy się zachowywać, a nawet jak się ubierać, co mówić i co jeść. W ocenie Butler przydzielenie płci kulturowej odbywa się w momencie wypowiedzenia przez położną „słów - zaklęć”: „To chłopiec.”, „To dziewczynka.” W taki sposób nowo narodzonej osobie zostają przypisane role związane z „nadaną” płcią, stereotypy oraz oczekiwania i zachowania, jakie wymaga społeczeństwo od momentu przypisania do konkretnej płci. Stanowi to, zatem rozpoczęcie tworzenia tożsamości płciowej w obrębie dyskursu normatywnego. Ten konstrukt społeczny narzucający płeć kulturową jest permanentnie wpajany dziecku, które go uzewnętrznia i powtarza, dzięki czemu płeć kulturowa (gender) zdaje się być wytworem biologicznym, wypływającym z natury, a nie uzależnień społecznych czy kulturowych. Według Butler człowiek nie rodzi się „mężczyzną” i „kobietą”, ale jest na tę płeć w sposób performatywny „mianowany”.

Judith Butler określa płeć kulturową, jako zjawisko powtarzających się aktów performatywnych, opierających się na przydzielaniu sobie samemu, jaki i innym osobom pewnych stałych skłonności i predyspozycji związanych z płcią (stereotypy płciowe, role, itp.), przejawiających się w wypowiedziach "On jest mężczyzną a więc...", "Jestem kobietą, zatem...". Nieustannie mianowane przez społeczeństwo jednostki na „kulturowe kobiety” i „kulturowych mężczyzn”, równocześnie osiągać efekt statycznych, znaturalizowanych ról płciowych, czyli takich, które wydają się wrodzone, naturalne, biologiczne, normalne itd. To powtarzanie aktów performatywnych konstruuje tożsamości i role płciowe, ukrywając ich dynamiczność i społeczno-kulturowe pochodzenie. Przykładem takiego aktu jest zdanie: „Co z ciebie za mężczyzna, skoro nie potrafisz naprawić kranu.", w którym następuje performatywne "mianowanie" mężczyzny na osobę, która musi znać się na hydraulice.

Gender na ekranie

Niektóre pozy, zachowania, sposoby konstruowania wizerunków są typowe i właściwe dla kobiet, a inne dla mężczyzn. Praktyka kulturowa określa przestrzeń aktów performatywnych konkretnej płci, tak więc pewne gesty, pozy, lub zachowania są asocjowane jako związane z płcią męską lub kobiecą. Określona płeć to między innymi zbiór reguł posługiwania się ciałem, eksponowania go i dostosowywania się do życia w społeczeństwie i reguł nim rządzących.

We współczesnej telewizji nie zawsze jest tak, jak przysłowiowo „Bóg przykazał”. W niektórych reklamach autorzy dokonują przemieszczenia owych znaczeń kojarzonych w aktach performatywnych. Takie reklamy są stworzone na koncepcji zbudowania wizerunku wykraczającego poza tradycyjny, stereotypowy i binarny podział cech.

Reklama firmy Artisti Italiani przedstawia kobietę ubraną w kostium przypominający garnitur dając do zrozumienia, że jest ona związana ze światem biznesu. Męskiego charakteru dodaje modelce rozłożona gazeta z aktualnościami. W prawdzie kobieta realizująca się i działająca w sferze biznesu dziś już nie szokuje, ale nadal jest to terytorium, w którym rządzą mężczyźni. Zatem, kobieta wkraczająca w męska domenę musi zaopatrzyć się w jej atrybuty i poniekąd przebrać się w nie. Kobieta jest wprawdzie umalowana, ale cała stylizacja (dwuczęściowy kostium przypominający garnitur i włosy zaczesane na gładko, by wyglądały na krótko ścięte) nadaje jej prawdziwie silny i męski wyraz. Jednocześnie modelka jest pełna uroku i wdzięku. Autorzy reklamy za pomocą budują wizerunek odnosząc się do tradycyjnych przymiotów, dzięki czemu dają możliwość gry w płciowe skojarzenia.

Podobną koncepcję wykorzystała firma Every Nature, gdzie kobieta w spodniach męskiego kroju, w rozpiętej pod szyją koszuli, siedzi z szeroko rozstawionymi nogami i pozuje na „mężczyznę”. Równocześnie ma delikatne rysy twarzy, a makijaż jest elegancki.

W tych dwóch reklamach autorzy połączyli konwencje budowania męskich i kobiecych wizerunków. Daje to możliwości różnej interpretacji. Można to odczytać w kategoriach zabawy w „przebieranie” się kobiet w męskie ubrania, a z drugiej strony jako swego rodzaju przyzwolenie na zachowanie się w męski sposób.

"He didn't know about our mens collections"

Z sytuacją odwrotną od przedstawionej wyżej spotkać się można w reklamie jesiennej kolekcji męskich butów firmy Bianco. "He didn't know about our mens collections" to hasło reklamowe na kartkach i posterach promujących nową kolekcję. Fotografie ukazują mężczyzn ubranych w typowo kobiece stroje. Każdy z modeli ma na sobie buty na wysokim obcasie i tylko jeden z nich ma kwieciste spodnie, natomiast pozostali spódnice lub sukienki. Ich „kobiecy wdzięk” został uwydatniony wyrazistym makijażem lub biżuterią (pierścionkami, naszyjnikami, klipsami, kolczykami czy bransoletkami). Większość z nich ma perukę (w większości to długie włosy). Kilku modeli przysposobiło sobie typowo kobiece pozy: jeden siedząc na kanapie, wcielając się w skromną i grzeczną kobietę, złączył nogi, drugi okrakiem siedzący na krześle uwodzicielsko opiera się o oparcie krzesła i próbuje kokietować spojrzeniem, inny natomiast w futrze do pasa, z wypiętym lekko biodrem i opartą na nim ręką i nogą wysuniętą do boku stara się ukazać swoje wdzięki i idealną figurę. To pewnego rodzaju zabawa znaczeniami, o której wiedzą odbiorcy, iż jest to gra skoncentrowana na wcielaniu się w przeciwną płeć. Jednakże w przeciwieństwie do kobiet, które przybierają męskie atrybuty, odnosi się wrażenie, że przebranym mężczyznom i całej zaaranżowanej sytuacji towarzyszy puszczanie oka do widza. W połączeniu modeli upozorowanych na kobiety z hasłem reklamowym zdaje się być parodią. Mężczyźni, którzy nie wiedzieli o najnowszej kolekcji butów zostają utożsamieni i wyglądają jak ci wyżej opisani, którzy są zabawni, śmieszą i raczej nie traktuje się ich poważnie.

W tradycyjnym sposobie postrzegania płci na „kobiece” i „męskie” wyróżniamy dwa odrębne obszary doświadczeń. Niemniej jednak przedstawione wizerunki reklamowe kontestują potoczne wyobrażenie o atrybutach płci. Między innymi podważają one sztywny i binarny podział na to, co wpisuje się w „bycie kobietą” a co w „bycie mężczyzną”. Taki stan rzeczy wymaga oczywiście określonej kompetencji kulturowej czy wręcz świadomości performatywu. Jedynie pozostaje otwartą i poddawaną szerokiej dyskusji kwestią, czy motywem przewodnim będzie żonglowanie atrybutami czy wręcz przeciwnie – sprawa relacji płci.


I.Ł.

Postfeminizm w polskim kinie - studium przypadku

Sztuka feministyczna pojawiła się z pragnienia odkrycia kobiecej podmiotowości. Mówiąc prościej: to sztuka identyfikująca podmiot prowadzący narrację – kobietę, z przedmiotem pożądania – z kobietą.
Film, jako jedna z dziedzin współczesnej sztuki, idealnie przedstawia (nie zawsze w sposób dosłowny) teorie postfeminizmu. Seriale amerykańskie takie jak: “Ally McBeal” czy “Seks w wielkim mieście” wzbudziły zainteresowanie polskich reżyserów. Zaczęto adaptować pomysł z przedstawieniem “nowoczesnej kobiety” polskim paniom domu. Polscy artyści postawili sobie za cel nie tylko zapewnienia rozrywki (zwykle filmy wpisujące się w nurt postfeministyczny są komediami), ale także próbę uświadomienia polskiej gospodyni, że istnieje świat poza kuchnią, domem i rodziną.
Polska odbiorczyni - co ją pociąga?
Przede wszystkim najistotniejsza jest sprawa seksu i to z jaką swobodą mówi się o zbliżeniu, które do tej pory był tematem tabu. Dla Polek nową i pociągającą może być sytuacja: kobieta względem kobiety. Zaczyna wzrastać zainteresowanie kobiecymi grupami, organizowaniem spotkań wyłącznie dla kobiet, wskazuje na coraz silniejszą potrzebą przebywania we własnym, “women only”, gronie. Odczuwając potrzebę bezpiecznej pozycji bez mężczyzn, bez potrzeby rywalizowania z nimi czy uwodzenia ich. Jedynymi “niegroźnymi” mężczyznami stają się geje, którzy coraz częściej są traktowani (w świecie nowoczesnej kobiety) jako “sami swoi”. Przyjaźń w polskim kinie była czymś nowym, stąd też sukces filmu “Lejdis” (reż. Tomasz Konecki, 2008).
Lejdis, czyli emancypacja w polskim wydaniu 
Film “Lejdis”, cieszący się blisko 3 milionową widownią, porusza kwestie emancypacji kobiet, żyjących w dobie postfeminizmu. Bohaterkami są cztery przyjaciółki mieszkające w Warszawie. To kobiety wyzwolone, realizujące się w życiu zawodowym i nieco szalone. Film opowiada o dwunastu miesiącach z ich życia. Lejdis znają się od dzieciństwa - przez pewien czas mieszkały w jednej kamienicy. 
Przyjaciółki poznajemy podczas zabawy sylwestrowej, którą jak co roku,organizują w środku lata.
Dziewczyny zdradzają swoje marzenia, które chciałyby żeby spełniły się w nadchodzącym nowym roku. Jednak niebawem okaże się, że życzenia są trudne, a wręcz niemożliwe do spełnienia. Powodem, dla którego marzenia Lejdis pozostaną tylko marzeniami są mężczyźni, a raczej ich podłość. W ciągu tego jednego roku ich życie zmieni się radykalnie. Na szczęście zostanie im to, co najważniejsze: przyjaźń.
W “Lejdis” wyzwolenie seksualne miało trochę inny wydźwięk niż w dotychczasowych produkcjach amerykańskich. Owa wolność czy swoboda jednej z bohaterek (Korby - Anna Dereszowska) miała raczej smutny i dramatyczny charakter. Spowodowane było to nieszczęśliwymi doświadczeniami z dzieciństwa (m.in. konflikt z ojcem), co przejawiało się stanowczym “nie” dla mężczyzn, wiązania się, czułości, zaufania oraz bliskości - wszystkiego, czego tak naprawdę szukały bohaterki.


I.Ł.